Van bi nhựa rò rỉ ở trục: nguyên nhân và cách sửa

Van bi nhựa rò ở trục thường do gioăng O-ring quanh trục đã lão hóa, hoặc do siết tay gạt quá lực làm nứt cổ van. Cách phân biệt: nếu nước rỉ đều và tăng khi mở van, khả năng cao là O-ring; nếu rỉ theo vết không đều, thân van có thể đã nứt tại cổ van — trường hợp này bắt buộc thay van, không hàn vá được.

Rò rỉ tại trục là một trong những lỗi gây nhầm lẫn nhiều nhất, vì hai nguyên nhân hoàn toàn khác nhau — một bên sửa được trong vài phút, một bên phải thay cả van — lại biểu hiện khá giống nhau ở giai đoạn đầu. Bài viết này thuộc thư viện tài liệu van bi nhựa của V-ON, giúp phân biệt chính xác hai nguyên nhân và hướng dẫn quy trình xử lý cho trường hợp sửa được.

Cấu tạo khu vực trục van

Trục van là thanh truyền nối tay gạt (hoặc bộ truyền động) với bi van bên trong, xuyên qua thân van tại một điểm gọi là cổ van. Tại điểm xuyên này, một hoặc nhiều vòng gioăng O-ring được đặt quanh trục để ngăn nước rò ra ngoài trong khi vẫn cho phép trục xoay tự do.

Đây là khu vực chịu ứng suất kép: vừa phải kín nước như mọi điểm làm kín khác trong van, vừa phải cho phép chuyển động xoay lặp lại hàng nghìn lần trong suốt vòng đời sử dụng — đặc điểm khiến khu vực này có tuổi thọ giới hạn khác với các gioăng tĩnh không chuyển động khác trong van. Cấu tạo đầy đủ các bộ phận van bi nhựa, gồm cả vị trí trục trong tổng thể thiết kế, có trong bài cấu tạo và phân loại van bi nhựa.

Phân biệt rò do O-ring và nứt cổ van

Đây là bước quan trọng nhất trước khi quyết định hướng xử lý, vì hai nguyên nhân dẫn tới hai kết quả hoàn toàn khác nhau.

Dấu hiệu chỉ ra gioăng O-ring lão hóa

Nước rỉ ra đều đặn quanh toàn bộ chu vi trục, lượng nước rỉ tăng rõ rệt khi van đang ở trạng thái mở (áp lực tác động trực tiếp lên khu vực trục nhiều hơn), và không nhìn thấy vết nứt nào trên bề mặt nhựa quanh khu vực đó. Đây là trường hợp sửa được bằng cách thay gioăng.

Dấu hiệu chỉ ra nứt cổ van

Nước rỉ theo một vết cụ thể, không đều quanh chu vi, thường kèm theo một đường vết mảnh nhìn thấy được trên bề mặt nhựa nếu quan sát kỹ dưới ánh sáng tốt. Nứt cổ van thường xuất hiện sau một sự kiện cụ thể — vặn tay gạt quá mạnh khi van bị kẹt, va đập vào khu vực đó, hoặc lắp đặt bộ truyền động tự động không đúng cách gây lực xoắn lệch trục.

Trường hợp nứt cổ van bắt buộc phải thay cả van, không có cách sửa chữa tạm thời an toàn — đây là điểm chịu lực cấu trúc, không phải điểm làm kín đơn thuần như gioăng. Danh sách đầy đủ các lỗi thường gặp khác ở van bi nhựa và cách phân loại mức độ khẩn cấp có trong bài các lỗi thường gặp ở van bi nhựa.

Nguyên nhân góp phần: siết tay gạt quá lực

Một nguyên nhân gián tiếp thường bị bỏ qua là thói quen cố xoay tay gạt bằng lực mạnh khi van bị kẹt cứng do cặn bám, thay vì xử lý đúng cách. Lực xoắn quá mức truyền qua tay gạt xuống trục có thể gây ứng suất tích lũy tại điểm cổ van, dẫn tới nứt sau một thời gian dù không có va đập trực tiếp nào vào khu vực đó.

Đây là lý do vì sao xử lý đúng cách ngay từ khi van mới có dấu hiệu cứng, thay vì cố dùng lực, không chỉ tránh được lỗi tay gạt mà còn phòng ngừa được cả lỗi rò rỉ trục xuất hiện sau đó. Quy trình xử lý an toàn khi tay gạt bắt đầu cứng có trong bài cách xử lý khi tay gạt bị cứng.

Dụng cụ cần chuẩn bị để thay gioăng trục

• Gioăng O-ring thay thế đúng cỡ (nên mua trước khi tháo van để đối chiếu)
• Mỡ silicone chịu nước hoặc chất bôi trơn an toàn cho cao su
• Khăn sạch
• Dụng cụ nạy nhỏ đầu nhựa hoặc gỗ (không dùng vật kim loại sắc để tránh làm xước rãnh gioăng)
• Với van rắc co: không cần thêm dụng cụ đặc biệt để tháo thân van

Bước 1: Khóa nước và xả áp

Khóa van chặn phía trước đoạn ống, mở một điểm xả để giải phóng áp lực còn dư trong đoạn ống trước khi thao tác với van đang rò rỉ.

Bước 2: Xác định loại van đang dùng

Nếu van là loại rắc co đôi, có thể tháo thân van ra khỏi đường ống để xử lý thuận tiện hơn. Nếu là van dán keo liền khối, việc thay gioăng trục cần thực hiện trực tiếp trên đường ống mà không tháo rời được thân van khỏi hệ thống, khiến thao tác khó khăn hơn đáng kể và đôi khi không khả thi tùy thiết kế cụ thể của van.

Bước 3: Tháo trục và thay O-ring (với van rắc co)

Với van rắc co đôi, tháo thân van ra khỏi đường ống trước theo quy trình vặn đai ốc bằng tay tiêu chuẩn — chi tiết đầy đủ về cấu tạo và ưu thế tháo lắp của kiểu kết nối này có trong bài van bi rắc co đôi True Union. Sau khi tháo thân van ra, tháo tay gạt khỏi đỉnh trục, sau đó nhẹ nhàng rút trục ra khỏi thân van theo hướng dẫn của nhà sản xuất — một số thiết kế rút trục từ trên xuống, một số từ trong ra ngoài.

Dùng dụng cụ nạy đầu nhựa hoặc gỗ để lấy gioăng O-ring cũ ra khỏi rãnh, tránh dùng vật kim loại sắc có thể làm xước bề mặt rãnh, tạo đường rò rỉ mới ngay cả sau khi thay gioăng.

Bước 4: Lắp gioăng mới và bôi trơn

Bôi một lớp mỏng mỡ silicone chịu nước lên gioăng O-ring mới trước khi lắp vào rãnh — lớp mỡ giúp gioăng vào đúng vị trí dễ dàng hơn và giảm ma sát khi trục xoay sau này, kéo dài tuổi thọ gioăng. Đặt gioăng vào đúng rãnh, kiểm tra không bị xoắn hay lệch trước khi lắp trục trở lại thân van.

Sau khi lắp trục và tay gạt trở lại, xoay thử vài lần để cảm nhận độ trơn tru trước khi lắp lại thân van vào đường ống (nếu là van rắc co) hoặc trước khi mở van chặn cấp nước trở lại (nếu là van dán keo không tháo rời được).

Bước 5: Lắp lại và kiểm tra rò rỉ

Với van rắc co, lắp thân van trở lại vị trí cũ trên đường ống, siết đai ốc bằng tay tới khi chặt đều. Mở van chặn từ từ, quan sát kỹ khu vực trục trong vài phút đầu để xác nhận không còn rò rỉ trước khi coi như hoàn tất.

Nếu vẫn còn rò rỉ dù đã thay gioăng đúng cách, khả năng cao là nguyên nhân ban đầu thực chất là nứt cổ van chứ không phải gioăng lão hóa như đã chẩn đoán, hoặc gioăng mới không đúng cỡ. Trong cả hai trường hợp, cần dừng lại và đánh giá lại từ đầu thay vì cố lắp lại nhiều lần.

Chọn O-ring thay thế đúng cỡ

Gioăng O-ring có nhiều cỡ khác nhau tùy cỡ van, và cỡ sai dù chỉ một chút cũng khiến gioăng không kín hoặc bị kẹt khi trục xoay. Xác định đúng cỡ van theo DN trước khi mua gioăng thay thế, đối chiếu tại bảng tra kích thước van bi nhựa DN – phi nếu chưa chắc chắn.

Nên mua sẵn một vài bộ gioăng dự phòng theo đúng cỡ van đang dùng trong hệ thống, đặc biệt với các van ở vị trí quan trọng, để có sẵn khi cần thay gấp mà không phải chờ đặt hàng. Các dòng van bi nhựa và phụ kiện gioăng thay thế hiện có xem tại danh mục các dòng van bi nhựa đang phân phối.

Phòng ngừa rò rỉ tái diễn

Ba thói quen giúp giảm nguy cơ tái diễn: tránh dùng lực mạnh khi tay gạt khó vặn, xử lý cặn bám sớm trước khi cần dùng lực, và với van ở vị trí quan trọng, cân nhắc kiểm tra định kỳ khu vực trục ngay cả khi chưa có dấu hiệu rò rỉ để phát hiện gioăng bắt đầu lão hóa trước khi rò thành vấn đề.

Quy trình lắp đặt đúng kỹ thuật ngay từ đầu, không siết tay gạt hay bộ truyền động quá lực trong quá trình lắp, cũng góp phần giảm nguy cơ nứt cổ van do ứng suất lắp đặt sai. Toàn bộ quy trình lắp đặt và bảo trì van bi nhựa có trong bài quy trình lắp đặt và bảo trì van bi nhựa.

Câu hỏi thường gặp

Tài liệu tham khảo:

• ISO 16135 — Van bi bằng vật liệu nhiệt dẻo dùng trong công nghiệp
• Hướng dẫn thay thế gioăng của nhà sản xuất van cụ thể do V-ON phân phối.